Eind augustus denkt niemand aan vorst. Precies daarom is dit het moment om de buitenkraan te doen, want de klus kost een half uur en de schade als je hem vergeet loopt in de duizenden euro’s. Ik heb het bij ons vorige huis één keer laten liggen. In januari kwam er niets meer uit de kraan, ik dacht dat het meeviel, en pas bij de dooi bleek dat de leiding in de spouw was gescheurd. Het water liep achter het stucwerk naar beneden en het eerste wat we zagen was een natte plint in de gang.

Dat is het gemene aan bevriezing: de scheur ontstaat als het vriest, maar je merkt hem pas als het dooit en het water weer gaat lopen. Vaak sta je dan niet eens thuis. Hieronder staat wat er precies gebeurt, wat je nodig hebt, en de stappen die je nu kunt zetten zodat je er de hele winter niets meer aan hoeft te doen.

Wat er gebeurt als water in een leiding bevriest

Water is een van de weinige stoffen die uitzetten als ze bevriezen, met ongeveer negen procent. In een open emmer kan het ijs omhoog, in een dichte leiding kan het nergens heen. De druk die daarbij ontstaat is hoog genoeg om koper open te duwen en om de kunststof huls in een kraan te laten barsten. Het zwakke punt zit meestal niet in de tuin maar in het stuk leiding dat door de buitenmuur gaat, en in het kraanlichaam zelf.

Een dichte buitenkraan helpt daar niet tegen, want in de leiding erachter staat nog steeds water. Zolang die leiding gevuld is en aan de koude kant van de muur zit, bevriest hij. Aftappen is dus geen extraatje bovenop dichtdraaien, het is de eigenlijke handeling. Dichtdraaien zonder aftappen is precies de fout die de meeste mensen maken, ook mensen die denken dat ze het goed doen.

Wat je nodig hebt

Alles hieronder ligt bij Gamma, Praxis, Karwei en Hornbach op de plank, meestal in het gangpad met sanitair en leidingwerk. De isolatiehoezen liggen in het najaar ook bij tuincentra en bij de Action, en een set kost daar een paar euro. Voor een vorstvrije gevelkraan of een aftapkraan die je nog niet hebt, ben je bij een installateur of bij een sanitairgroothandel beter uit dan bij de bouwmarkt, omdat je daar meteen de juiste maat aansluiting meekrijgt.

• Een isolatiehoes of kraanmuts voor de buitenkraan, in schuim of neopreen
• Leidingisolatie in buisvorm voor de leiding tot aan de muur, plus tape of tiewraps
• Een waterpomptang of een steeksleutel, afhankelijk van je aansluiting
• Een emmer of een oude handdoek voor het water dat uit de leiding komt
• Teflontape, voor als je een koppeling losneemt en weer dicht maakt
• Eventueel een vorstvrije gevelkraan, als je geen aparte binnenkraan hebt
• Een zaklamp, want de binnenkraan zit standaard in de donkerste hoek van de meterkast of de kruipruimte

De buitenkraan winterklaar maken in zeven stappen

1. Zoek eerst de binnenkraan. Bij vrijwel elke buitenkraan hoort binnen een aparte afsluiter, meestal vlak achter de doorvoer, in de meterkast, in de bijkeuken of in de kruipruimte. Volg de leiding vanaf de buitenmuur naar binnen. Vind je hem niet, ga dan door naar de paragraaf hieronder voordat je verder gaat.
2. Draai die binnenkraan helemaal dicht. Met de klok mee tot hij stopt. Forceer niet: zit hij vast omdat hij jaren niet is bewogen, werk hem dan heen en weer in plaats van hem in één keer door te trekken.
3. Zet de buitenkraan wagenwijd open. Er komt eerst een straal en daarna nog wat naloop. Laat hem open staan tot er niets meer komt, en laat hem daarna de hele winter open staan. Dat voelt verkeerd en het is precies goed: zo kan het restje water dat toch bevriest uitzetten zonder druk op te bouwen.
4. Tap de leiding leeg. Zit er op de binnenkraan een klein aftapschroefje of een aftapkraantje, meestal een messing dopje of vierkantje aan de zijkant, zet er dan een emmer onder en draai het open. Er komt een halve liter tot een liter uit. Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen en die het meeste doet.
5. Koppel de slang los. Een tuinslang die aan de kraan blijft zitten houdt water vast en drukt dat terug in de kraan. Rol hem op, leg hem schuin zodat hij leegloopt en berg hem op in de schuur of de garage. Hetzelfde geldt voor een slanghaspel en voor de aansluiting van een drukspuit.
6. Isoleer wat aan de koude kant zit. Schuif de buisisolatie over het stuk leiding tussen de muurdoorvoer en de kraan en zet het vast. Doe daarna de hoes over de kraan zelf. Zit de kraan in een tochtige garage of een onverwarmde bijkeuken, isoleer dan ook de leiding daarbinnen, want daar vriest het eerder dan mensen denken.
7. Controleer na de eerste nachtvorst. Loop een keer langs, voel of de hoes nog goed zit en kijk of er onder de binnenkraan een vochtplek is ontstaan. Een druppelende afsluiter is nu een kwestie van een nieuw rubbertje, en in februari een noodklus.

Als er geen aparte binnenkraan is

Dat komt vaker voor dan je zou willen, vooral bij aanbouwen en bij kranen die er later zijn bijgezet. Zonder afsluiter kun je de leiding niet leeg krijgen en is de enige echte oplossing een vorstvrije gevelkraan. Zo’n kraan heeft een lange steel waarvan de afsluiting binnen in de warme muur zit, terwijl het stuk in de kou automatisch leegloopt. Een installateur plaatst hem in een uur, en het is een van de weinige klussen waarvan ik zonder aarzelen zeg dat je hem moet uitbesteden als je niet gewend bent aan leidingwerk. Je zit met de aansluiting op de drinkwaterleiding, en een fout daar merk je in je hele huis.

Kun je dat dit jaar niet meer regelen, sluit dan de hoofdkraan af bij vorstperiodes en tap het hele buitencircuit af via het laagste punt. Dat is een noodgreep en geen oplossing, maar het is beter dan hopen dat het meevalt.

Wat je in dezelfde ronde meeneemt

Als je toch bezig bent, loop dan de rest van het buitenwater na. Een regenton loopt niet vanzelf leeg en een volle ton met ijs erin barst aan de onderkant open, dus tap hem af of zet de kraan open en laat hem schuin staan. Drukspuiten en hogedrukreinigers houden altijd water vast in de pomp; die horen vorstvrij binnen. Bij een vijverpomp geldt hetzelfde. En loop even door de garage en de kruipruimte: leidingen die daar los langs een buitenmuur lopen zijn de tweede plek waar het misgaat.

Vertrek je in de winter voor langere tijd, zet de verwarming dan niet uit maar op een graad of twaalf. Dat is geen verspilling maar verzekering. Een huis dat helemaal koud staat, koelt tot ver in de constructie af, en dan komt de vorst ook bij leidingen die normaal veilig binnen zitten. Wie in dezelfde weken een badkamer laat verbouwen, moet daar extra op letten, want tijdens een badkamerrenovatie liggen leidingen soms wekenlang open en onafgewerkt.

Wanneer je de loodgieter belt

Bel meteen als je bij dooi een natte plek ziet die niet van boven komt, als de waterdruk in huis opeens lager is, of als de watermeter blijft tikken terwijl alles dicht staat. Dat laatste is de meest betrouwbare test die je thuis kunt doen: draai alle kranen dicht, kijk naar het kleinste raderje op de meter en wacht een minuut. Beweegt het, dan loopt er ergens water weg.

Wacht daar niet mee tot je zelf hebt uitgezocht waar het zit. Water dat in een muur of onder een vloer loopt, doet in twee dagen meer schade dan de reparatie kost, en het brengt vocht op plekken waar je het pas maanden later terugziet in de vorm van schimmel achter de kastwand of langs de kitvoegen in de badkamer. Vastleggen wat je ziet met een paar foto’s helpt bovendien bij je verzekering.

Zet deze klus wat mij betreft vast in je jaarritme, samen met het najaarswerk in de tuin. Ik doe hem in hetzelfde weekend waarin ik de slangen opruim en de tuin voor de winter onderhoudsarm maak. Een half uur in september, en je hoeft de rest van het seizoen niet meer naar het weerbericht te kijken met een knoop in je maag.