Elk jaar rond deze tijd begint hetzelfde geluid in mijn gang: die doffe schuur als de slaapkamerdeur over de bovenhoek van het kozijn strijkt. In juli ging hij nog moeiteloos dicht, eind augustus moet je hem aanduwen en half september sluit hij pas als je je heup ertegenaan zet. Dat is geen toeval. Hout neemt vocht op als de lucht in huis vochtiger wordt, en een deur die in de zomer een millimeter speling had, heeft die in het najaar niet meer.

Het goede nieuws is dat je hier zelden een timmerman voor nodig hebt. In verreweg de meeste gevallen zit het probleem niet in de deur maar in de scharnieren, en dat los je op met een schroevendraaier en een stukje karton. Ik heb dit inmiddels in drie huizen gedaan en de klus duurt bij een normale binnendeur een halfuur. Pas als afstellen niet helpt komt de schaaf erbij, en dat is precies de volgorde die ik aanraad: eerst het makkelijke en omkeerbare, dan het onomkeerbare. Van een deur die je te ruim hebt geschaafd komt namelijk niets meer terecht.

Kijk eerst waar hij precies aanloopt

Voordat je ook maar één schroef aanraakt, wil je weten waar het hout tegen het kozijn komt. Doe de deur langzaam dicht en let op het moment dat het stroef wordt. Zet daar met potlood een streepje op de deurrand. Werkt dat niet omdat het te snel gaat, leg dan een strook papier tussen deur en kozijn en trek eraan terwijl de deur dichtzit. Waar het papier klem zit, zit je probleem. Ik gebruik daar de kassabon van de bouwmarkt voor, die is dun genoeg en je hebt hem toch bij je.

De plek zegt meteen iets over de oorzaak. Loopt de deur bovenaan aan de slotzijde aan, dan is het bovenste scharnier meestal iets uit zijn positie gezakt en hangt de deur scheef. Loopt hij onderaan aan de slotzijde aan, dan is er vaak iets aan de vloer veranderd. Schuurt hij over de hele slotzijde, dan is de deur simpelweg gezwollen. En zit het aan de scharnierzijde, dan zijn de scharnieren te diep ingelaten of steken de schroeven uit.

Wat je nodig hebt

Dit ligt bij de Gamma, Praxis, Hornbach of Karwei allemaal in dezelfde twee gangpaden, en een ouderwetse ijzerwarenwinkel heeft het meestal ook. Voor het meetgereedschap en het schuurpapier ben je bij de Action of de Hema net zo goed uit.

• Kruiskopschroevendraaier PH2, en een platte voor oude schroeven
• Een handvol nieuwe houtschroeven van 4 bij 45 of 4 bij 60 millimeter, in dezelfde kleur als je scharnieren
• Stevig karton of dun triplex voor het onderleggen, een oude verpakking volstaat
• Een scherp mesje om het karton op maat te snijden
• Potlood en een rolmaat
• Een blokschaaf of een schuurblok met korrel 80 en 120, alleen als je echt moet afnemen
• Een houten wig of een paar dunne latjes om de deur op hoogte te stutten
• Wat kaarsvet, blanke was of siliconenvrije glijspray voor het slot en de scharnieren
• Grondverf en een restje lak als je hout hebt weggehaald

Reken op een euro of vijftien als je niets in huis hebt, en op nul als je net als ik een la vol losse schroeven bewaart. Dat is precies waarom ik die la bewaar.

De deur afstellen, stap voor stap

1. Draai alle scharnierschroeven van de deur en van het kozijn na. Niet losdraaien, alleen aandraaien tot ze stevig zitten. In minstens de helft van de gevallen ben je hier al klaar, want een deur die jarenlang open en dicht is gegaan trekt zijn eigen schroeven los.
2. Voelt een schroef zacht en blijft hij ronddraaien, dan is het gat uitgesleten. Vervang die schroef door een langere, zodat hij voorbij het kozijnhout in de muurstijl grijpt. Dit is de goedkoopste ingreep die er bestaat en hij tilt een hangende deur vaak in één keer recht.
3. Probeer de deur opnieuw. Loopt hij nog aan, ga dan verder.
4. Zet de deur half open en stut hem met een wig of een latje, zodat hij niet in het scharnier gaat hangen als je schroeven uitdraait.
5. Loopt de deur bovenaan aan de slotzijde aan, dan wil je het bovenste scharnier iets dieper in het kozijn hebben. Draai dat scharnier los, verdiep de sponning heel voorzichtig met een beitel of haal juist het onderste scharnier iets naar voren door er karton onder te leggen.
6. Loopt hij onderaan aan de slotzijde aan, dan doe je het omgekeerde: leg een strookje karton onder het bovenste scharnier. Snijd dat strookje precies op de maat van het scharnierblad, anders zie je het zitten en klemt het.
7. Draai de schroeven terug, haal de wig weg en test. Werk in stapjes van één laagje karton tegelijk. Twee laagjes tegelijk is bijna altijd te veel en dan loopt de deur aan de andere kant aan.
8. Zit hij goed, wrijf dan de scharnierpennen en de dagschoot van het slot in met kaarsvet of blanke was. Dat scheelt geluid en het scheelt slijtage.

Mijn ervaring is dat stap één en twee samen zeker driekwart van de klemmende deuren oplossen. Dat karton komt pas in beeld bij deuren die echt scheef hangen, meestal in oudere huizen waar het kozijn ooit is meegezakt.

Pas schaven als het echt niet anders kan

Blijft de deur over de volle hoogte van de slotzijde schuren, dan is het hout gezwollen en moet er materiaal af. Neem de deur uit zijn scharnieren, leg hem plat op twee schragen en teken met potlood af wat eraf moet. Neem niet meer dan twee millimeter weg en werk met de nerf mee, niet ertegenin. Een blokschaaf is hier prettiger dan een schuurmachine, omdat je bij schuren ongemerkt een holte maakt die je pas ziet als de deur weer hangt.

Wat mensen vergeten: schaaf je een deur kaal, dan staat dat hout open. Onbehandeld hout zuigt vocht op en dan zwelt hij volgend najaar gewoon opnieuw. Grond het geschaafde randje dus altijd en zet er een laagje lak overheen, ook al ziet niemand die kant ooit. Ik doe dat met een kwastje van een euro dat ik daarna weggooi, want voor een strookje van twee centimeter ga ik geen kwast staan uitspoelen.

Soms ligt het niet aan de deur

Klemt de deur onderaan sinds er een nieuwe vloer in ligt, dan is de oorzaak simpel: de vloer is hoger geworden. Dat gebeurt vaker dan je denkt, want ondervloer en laminaat samen zijn zo een centimeter, en dan wrijft de deur over de nieuwe vloerdelen. Wie het goed aanpakt houdt daar bij het leggen al rekening mee, en dat is een van de dingen die in mijn aanpak voor het leggen van laminaat vooraan staat. Achteraf is het een kwestie van de deur uithangen en er onderlangs een strook afhalen.

Een tweede oorzaak zie je in huizen waar iets zwaars aan de muur hangt vlak naast het kozijn. Een volle boekenkast of een keukenkast die in een gipswand is gezet trekt de wand een fractie krom, en dat merk je aan de deur ernaast. Of dat speelt zie je door de kast leeg te halen en de deur opnieuw te proberen. Hangt er bij jou iets zwaars in de buurt, dan is het sowieso de moeite waard om te controleren of het bevestigingsmateriaal klopt, want daar gaat het bij montage het vaakst mis. Ik heb dat eerder uitgewerkt in een stuk over het veilig ophangen van een kast.

En dan is er nog de deur die niet klemt maar rammelt of vanzelf openzwaait. Daar helpt afstellen niets, dat is een kwestie van de sluitplaat verzetten of het kozijn waterpas zetten. Andere klus, ander gereedschap.

Wat ik zou laten liggen

Er wordt online veel geroepen over het bijstellen van deuren met wasmiddel, zeep of afwasmiddel op de randen. Dat werkt een week en daarna heb je een vette rand die stof vasthoudt en die je niet meer geverfd krijgt. Dezelfde bezwaren heb ik tegen olie op scharnieren: het loopt uit, het druppelt op je vloer en het trekt vuil aan. Kaarsvet of blanke was doet hetzelfde werk en blijft zitten waar je het legt.

Ik zou ook niet meteen naar een nieuwe deur grijpen. Een standaard binnendeur kost al gauw honderd euro en dan heb je hem nog niet gelakt, niet afgehangen en niet op maat gezaagd. Een handvol schroeven van vier euro lost hetzelfde probleem op, en het hout dat je hebt is meestal beter dan het spaanplaat met folie dat er tegenwoordig voor terugkomt. Dat is dezelfde afweging die ik maak bij oude meubels: een bestaand stuk hout opknappen levert bijna altijd meer op dan iets nieuws kopen, zoals bij het opknappen van een oud dressoir goed te zien is.

Doe deze klus bij voorkeur nu, in de weken waarin het buiten vochtiger wordt maar de verwarming nog uit is. Stel je een deur af in januari, als het hout door de droge lucht binnen juist is gekrompen, dan zit je in juni met een deur die in het kozijn vastloopt. September en oktober zijn wat dat betreft het eerlijkste moment van het jaar: het hout staat dan ongeveer op zijn dikst en wat dan past, past de rest van het jaar ook.